Ai cũng nghĩ người giàu là do gặp may
Khoảng năm 2022, một cơ hội lớn đi ngang qua trước mặt tôi. Tôi nhìn thấy nó rất rõ, rõ tới mức nói được thành lời. Và tôi không làm được gì cả.
“Lần đầu tiên cảm nhận rõ sâu sắc là khi thị trường cổ phiếu có định giá về vùng rẻ nhất nhiều năm vào khoảng 2022. Lúc đó chỉ số VN-Index về dưới 900, quá rẻ nhưng không còn tiền để mua vì đã mua lặt vặt trước khi cổ phiếu chạm đáy. Mỗi lúc xã hội biến động như vậy là một cơ hội vàng để giàu nhưng lại trơ mắt xem, vì mình không đủ tiền, vì mình không đủ năng lực để huy động vốn, vì mình không đủ trải nghiệm để đợi.”
Trơ mắt xem. Ba chữ đó ở lại trong đầu tôi rất lâu.
Bạn cũng có một phiên bản của riêng bạn. Không nhất thiết phải là chứng khoán. Có thể là một khách hàng lớn gọi tới đúng lúc bạn chưa đủ người để nhận. Có thể là một lời mời hợp tác mà bạn phải từ chối vì chưa đủ tay nghề. Có thể là một căn nhà hồi đó rẻ, mà bây giờ nhắc lại chỉ để thở dài. Cơ hội đi qua, bạn đứng nhìn, bạn tiếc vài hôm, rồi thôi.
Rồi bạn đi tới đúng cái kết luận mà cả xã hội này đang dùng chung: người ta giàu là do gặp may, còn mình thì chưa tới thời.
Câu đó nghe rất hợp lý. Nó cũng rất dễ chịu. Đó chính là chỗ nguy hiểm. Đổ cho vận may không phải là một nhận định sai vô hại đâu — nó là lối thoát êm ái nhất để bạn khỏi phải nhìn vào phần mà bạn sửa được.
Nhưng sự thật thì nằm ở chỗ khác:
“Bản chất không phải là do bên ngoài mà là do bên trong của mình — mình không có năng lực nắm bắt nó.”
Nếu bạn từng ngồi tự hỏi vì sao bỏ lỡ cơ hội hết lần này tới lần khác, trong khi người ngồi ngay bên cạnh cứ đều đặn bắt được, thì câu trả lời không nằm ở chỗ bạn đang tìm.
Cơ hội vẫn ở đó. Nó đi ngang qua bạn, đúng y như cách nó đã đi ngang qua họ.
Vậy tại sao có người giữ lại được, còn có người thì không?
Biết mà vẫn không làm được
Có một câu mà rất nhiều người tự nói với mình, và nó êm tới mức không ai nhận ra nó đang ăn mòn cả đời họ:
“Tôi biết mà, chỉ là chưa làm thôi.”
Câu đó nghe như một lời hẹn. Thực ra nó là một bản án.
Vì biết mà không làm được thì kết quả không khác gì không biết. Số dư trong tài khoản của bạn giống hệt nhau. Vị trí bạn đang đứng giống hệt nhau. Khác mỗi một chỗ: người không biết thì không đau, còn người biết mà đứng nhìn thì mang thêm cái tiếc, và cái tiếc đó đi theo nhiều năm.
Phần sau của câu chuyện năm ấy là như thế này:
“Và sau này, khi nhìn thấy nó tăng giá dần thì lại càng tiếc, đến khi nhiều cổ phiếu hồi phục rất mạnh đúng như mình biết từ trước thì nghĩ, vì sao không dứt khoát bán bớt BĐS để mua, lại quyết định ở lại với BĐS lâu như vậy. Tất cả đều là vì thiếu năng lực — loại tài sản vô hình để đưa ra quyết định đúng và dứt khoát.”
Bạn để ý một chuyện trong cả đoạn đó: không có lấy một câu nào đổ cho thị trường. Không đổ cho thời thế, không đổ cho người khác, không đổ cho vận đen.
Tôi lỡ cơ hội đó không phải vì không biết, không phải vì không thấy, cũng không phải vì cơ hội không tới.
Vì mình không đủ tiền. Vì mình không đủ năng lực để huy động vốn. Vì mình không đủ trải nghiệm để đợi.
Đứng trước cùng một cơ hội, có hai loại người.
Loại thứ nhất tin rằng biết là đã xong việc. Họ đọc nhiều. Họ phân tích đúng. Họ ngồi cà phê nói vanh vách, nghe rất có lý, ai cũng gật. Năm nào họ cũng có nhận định, và năm nào họ cũng đứng ngoài. Xong rồi mỗi lần cơ hội đi qua, họ lại có sẵn một câu để tự vỗ về mình: “Tôi biết mà.” Biết, mà tay vẫn trắng, thì cái biết đó dùng vào việc gì?
Loại thứ hai hiểu rằng biết chỉ là tấm vé vào cửa. Vào được cửa rồi thì còn phải có tiền tích lũy trong tay. Còn phải có người để gọi khi cần vốn. Còn phải có cái gan ngồi yên trong lúc tất cả xung quanh đang hoảng loạn. Ba thứ đó không ai đọc một bài báo mà có được.
Bạn thuộc loại nào, không cần trả lời tôi. Nhìn lại mười hai tháng vừa rồi của bạn là đủ.
Và nếu bạn đang thấy mình vẫn ổn, chưa mất gì lớn, chưa vấp cú nào đau — thì cũng đừng vội mừng. “Chưa có sóng to gió lớn là do đang ở trong cái ao làng mà thôi.” Trong ao làng, con cá nào cũng thấy mình to. Ra tới chỗ nước sâu mới biết mình đang thiếu cái gì. Mà lúc đó thì không kịp bổ sung nữa.
Cơ hội vẫn nằm đó, nhưng phần may mắn từ cơ hội ấy không thuộc về mình.
Nó thuộc về người đã chuẩn bị xong từ trước, trong lúc bạn còn đang bận giải thích vì sao mình chưa tới thời.
Một nửa của may mắn nằm trong tay bạn — và nó là một thứ tài sản vô hình
Trong một buổi tư vấn, tôi từng nói với người ngồi đối diện:
“Mình không thua bất cứ ai đâu.”
Câu đó không phải để an ủi. Nó là một phép tính.
May mắn = Cơ hội + Năng lực nắm bắt.
Vế đầu, bạn không điều khiển được. Cơ hội cứ trôi qua theo nhịp của nó, đều đặn, không xin phép ai, không chờ ai sẵn sàng. Số phận chiếm một nửa — chuyện đó thật, và cãi lại thì cũng chẳng để làm gì.
Nhưng chỉ một nửa thôi.
Nửa còn lại nằm trong tay bạn. Và nửa đó thì bồi đắp được. Bồi đắp thật, bằng năm tháng, bằng việc bạn nạp cái gì vào đầu mỗi ngày. Bạn cứ thử bồi đắp phần của mình lên gấp mười lần, rồi nhìn lại xem cái nửa gọi là “số phận” kia còn lại bao nhiêu sức nặng trong cuộc đời bạn.
Hãy hình dung một chuyện gần nhà hơn. Nhà hàng xóm có việc gấp, cần tiền ngay, rao bán mảnh đất bên cạnh với giá chỉ bằng khoảng bảy phần mười thị trường. Cơ hội đó có thật, và nó nằm ngay cạnh nhà bạn.
Nhưng để biến nó thành tiền, bạn phải có đủ ba thứ cùng một lúc.
Phải có tiền — tích lũy sẵn, hoặc quen đủ người để gọi được vốn trong hai ngày.
Phải biết được cái tin đó — tức là hàng xóm phải nghĩ tới bạn đầu tiên.
Phải hiểu đất đủ để biết rẻ đó là rẻ thật — chứ không phải rẻ vì có vấn đề.
Thiếu một trong ba, mảnh đất vẫn bán, chỉ là bán cho người khác. Rồi ba tháng sau bạn nghe tin, và bạn gọi người đó là may.
Ba thứ đó gộp lại chính là cái nửa nằm trong tay bạn — thứ người ta gọi là tài sản vô hình: có giá mà không cầm được, như kỹ năng, uy tín, mối quan hệ. Vấn đề là nửa đó giống như rễ cây, nằm dưới đất. Không ai nhìn thấy. Kể cả bạn, nhiều khi cũng không nhìn thấy.
“Một cái cây mà không có bộ rễ, một cách may mắn nào đó mà nó trồi lên, thì người ta chặt là nó chết, hoặc gió bão thôi là bật gốc.”
Bạn đã gặp những cái cây như vậy rồi. Người lên rất nhanh, ai cũng trầm trồ, rồi một cú thôi là mất sạch, mất luôn cả cái nền để làm lại. Không phải họ xui. Là vì phần dưới mặt đất của họ chưa có gì.
Cái oái oăm là thứ chìm dưới đất đó mới là thứ đắt nhất. Theo cuốn Trí Tuệ Tài Chính, trong một thương vụ mua công ty giá 5 triệu đô, phần sờ được chỉ đáng 2 triệu — 3 triệu còn lại, tức 60%, nằm ở tên tuổi, ở tệp khách hàng, ở con người.
Người ta chịu trả 60% cho thứ không cầm lên được.
Còn bạn thì đang trả bao nhiêu phần trăm quỹ thời gian trong tuần cho cái phần không cầm lên được của chính mình? Bao nhiêu giờ trong bảy ngày vừa rồi đi vào việc làm dày cái bộ rễ đó — chứ không phải đi vào việc giữ cho cái thân cây trông ổn trước mặt người khác?
Nếu con số đó gần bằng không, thì đây không phải chuyện bạn thiếu may. Đây là chuyện bạn chưa từng vun đắp phần năng lực vốn dĩ nằm trong tay mình.
Và nếu thứ quyết định tất cả lại nằm dưới mặt đất, thì câu đáng ngồi xuống hỏi tiếp là: rễ đó gồm những lớp gì.
Bộ rễ năng lực của bạn đang thiếu lớp nào: vốn, khả năng huy động hay trải nghiệm?
Ba chỗ thiếu tôi vừa kể — tiền, người để gọi vốn, trải nghiệm để chờ — không phải chuyện riêng của tôi. Nó là một cái khung để bạn tự xét lại mình, một cách thẳng thắn.
Lớp một — vốn tích lũy. Không phải mỗi tiền. Là tiền, là thời gian trống, là quan hệ đã có sẵn từ trước. Cơ hội tới thì nó không hỏi tháng này bạn có bận không, tài khoản bạn có vừa cạn không. Nó tới, rồi nó đi.
Lớp hai — năng lực huy động. Khi cơ hội gõ cửa, bạn có ai để gọi không? Hay bạn chỉ có đúng cái số dư đang hiện trên màn hình? Lớp này không mua được trong một tuần, vì nó là uy tín bạn đã gửi vào người khác suốt nhiều năm trước đó.
Lớp ba — trải nghiệm để chờ và để dứt khoát. Lớp khó nhất. Người chưa từng đi qua một khúc quanh nào thì lúc cần chờ sẽ hoảng, lúc cần dứt khoát sẽ chần chừ. Không cuốn sách nào dạy được cái này. Nó chỉ mọc ra từ những lần bạn đã tự mình đi qua một khúc quanh như vậy.
Đọc tới đây thì câu bật ra rất tự nhiên: vậy bồi đắp ba lớp rễ đó bằng cách nào?
Giai đoạn có ý nghĩa nhất với tôi là “3 năm lang thang khu công nghiệp, cách ly với thế giới để nghe sách và TED talk”. Ba năm. Không phải ba tháng hứng lên. Ở một nơi chẳng có gì để tiêu khiển, người ta hoặc là buồn chán mà trôi đi, hoặc là lấy chính cái vắng vẻ đó làm phòng học. Cách ly với thế giới bên ngoài, để ngày nào cũng có một cái giọng nói khác rót vào đầu mình. Sau đó mới tới những lớp bồi thêm: đầu tư bất động sản, bán hàng, chạy bộ, đi làm để mở mang đầu óc, và rất nhiều chương trình đào tạo do sếp mời thầy từ ngoài về — nhiều lần từ Học viện PACE.
Còn rễ của bạn, trong nghề bạn đang làm, là gì?
Ba năm tới, cái gì đang lặng lẽ dày lên dưới chân bạn? Nếu câu trả lời là “không có gì”, thì bạn đang sống bằng phần thân cây — phần đẹp, phần người ta khen, và phần gió thổi là bay.
Và đây là chỗ nhiều người trả giá nhất: rễ phải bồi trước khi bão tới. Không ai trồng rễ giữa cơn bão. Lúc cơ hội hiện ra rõ ràng tới mức ai cũng thấy, thì bạn không còn thời gian để đi học, đi tích lũy, đi xây quan hệ nữa. Lúc đó bạn chỉ được dùng đúng những gì đã có sẵn trong người.
Bài này cho bạn thấy bộ rễ gồm những lớp nào. Còn lớp nào nên bồi trước, lớp nào để sau, đặt vào đúng chặng nào của đời bạn — đó là việc của một tấm bản đồ, và là thứ chương trình BEDO LIFE MAP sinh ra để làm.
Bồi đắp các lớp rễ đúng thứ tự thì với cùng một số năm, bạn đi được xa hơn hẳn.
“Cứ nỗ lực thật nhiều rồi thành công cũng tới”?
Đọc tới đây, trong đầu bạn vừa bật ra một câu quen thuộc: “Vậy thì tôi cứ cắm đầu tự học, cứ cố gắng nhiều hơn nữa là được chứ gì.”
Câu đó nghe rất chăm chỉ. Và nó là cái bẫy đắt tiền nhất trong cả bài này.
“Tôi đã từng nghĩ, lúc mình chưa có tiền thì hãy để sự nỗ lực cố gắng của mình bù lại. Dùng công sức của mình để tự học. Tôi cho rằng đó là phương án tốt nhất. Nhưng thực tế là, tôi chưa hình dung được có những lúc năng lượng của tôi đi xuống mà tôi không hề dự đoán trước, tôi dễ trì hoãn và giải trí để giảm stress thay vì tập trung học và làm như tôi nghĩ. Có những lúc tôi không có phương hướng và tự mày mò làm mất thời gian.”
Và cái giá thì không đứng yên chờ mình mò xong: “Trong lúc tôi đang mò mẫm và lãng phí thời gian, thì số tiền của tôi cũng đang mất giá do lạm phát.”
Bạn để ý chỗ này. “Nỗ lực là bắt buộc, sẽ không thể thành công nếu không nỗ lực. Nhưng tự nỗ lực mà không có định hướng, thực ra là đang lãng phí thời gian, một loại tài nguyên có hạn.”
Không nỗ lực thì bạn đứng yên. Nỗ lực sai hướng thì bạn vẫn mệt y hệt người đi đúng hướng, vẫn hết một năm y hệt họ, mà thứ đổi lại được thì ít hơn hẳn. Có cả một đám đông đang lấy sự bận rộn của mình ra làm bằng chứng rằng mình đang đi tới. Họ dậy sớm thật. Họ kín lịch thật. Họ mệt thật. Và mười năm nữa họ vẫn đứng đúng chỗ đang đứng, chỉ già đi mười tuổi. Mệt không phải là bằng chứng của tiến bộ.
Và nói thẳng một câu, kể cả khi câu đó đi ngược lời mời học tôi đưa ra ở cuối bài: “nếu ai đó tin rằng cứ đi học là sẽ giàu có thì điều đó thật ngớ ngẩn và ảo tưởng. Đi học chỉ giúp mình tìm ra định hướng và tránh lãng phí công sức nỗ lực cho những việc vốn dĩ chưa nên làm hoặc không nên làm.”
Có một khóa học mà gần hết ngày đầu tiên, tôi bắt đầu thấy không hy vọng. Cả ngày chỉ toàn những thuật ngữ ngoài hành tinh, nghe chẳng liên quan gì tới kinh doanh, bán hàng hay internet — đúng những thứ tôi đến để học. Trưa hôm đó đi ăn, tôi còn nói với vợ: có lẽ học khóa trước thì hay hơn, khóa này không thấy dạy thiết kế hệ thống.
Người vội vàng hóa ra là tôi. Chính khóa đó mở ra hướng đi mà tới giờ tôi biết ơn nhất. Bài học tôi mang về: nếu không cho khách hàng biết why đủ lớn và những gì sẽ diễn ra trong những phần thời gian còn lại thì sẽ dễ nản. Nói chung nên mô tả tấm bản đồ trước khi cho khách hàng cách đi từng bước. Chữ “why” ở đây nghĩa là lý do đủ lớn để người học chịu đi tiếp.
Bạn nản giữa đường không phải vì bạn yếu. Bạn nản vì chưa ai đưa cho bạn tấm bản đồ trước khi bắt bạn bước.
Nhưng có bản đồ rồi mà vẫn ngồi yên thì cũng vậy thôi. “Nếu một cuốn sách bạn học mà nó không được chuyển hóa thành bất cứ hành động nào, là bạn đang không có học gì cả — bạn chỉ đang trở thành tủ sách.”
Ba bước tìm ra lớp năng lực bạn đang thiếu, làm ngay hôm nay
Cơ hội không thiếu.
Năng lực mới thiếu.
Và năng lực thì bồi được.
Nên phần này không phải để bạn đọc. Nó để bạn làm. Mười phút, ngay bây giờ, trước khi cảm giác của bài này nguội đi.
Bước 1 — 5 phút, làm ngay. Nhớ lại MỘT cơ hội cụ thể đã đi ngang qua bạn trong 12 tháng qua rồi trôi mất. Không cần là chuyện đầu tư. Một khách hàng bạn không dám báo giá. Một lời mời hợp tác bạn hẹn “để tôi suy nghĩ thêm” rồi im luôn. Một người bạn muốn kết nối mà cuối cùng không nhắn. Viết nó ra một dòng, trên giấy hoặc trong ghi chú điện thoại. Một dòng thôi, nhưng phải là chuyện có thật, có tên, có tháng.
Bước 2 — 5 phút. Soi đúng cơ hội đó qua ba lỗ hổng ở phần trên, trả lời thẳng, có hoặc không:
- Lúc đó bạn đủ vốn tích lũy chưa — tiền, thời gian rảnh, quan hệ?
- Bạn đủ năng lực huy động chưa — có ai để gọi, hay chỉ có đúng số dư trong tài khoản?
- Bạn đủ trải nghiệm để chờ và để dứt khoát chưa?
Cái nào bạn trả lời “không” nhanh nhất và dứt khoát nhất — đó là rễ yếu nhất của bạn. Khoanh tròn nó lại.
Bước 3 — trong 7 ngày. Viết ra MỘT việc cụ thể, làm được ngay trong tuần này, để bắt đầu bồi đúng cái rễ vừa khoanh. Không phải “sẽ tìm hiểu thêm về tài chính”. Mà là kiểu: “tối thứ Năm gọi cho anh A, hỏi anh ấy gom vốn cho thương vụ vừa rồi bằng cách nào”. 90 ngày là quãng thời gian để việc bồi đắp đó thành thói quen chắc như cơ bắp. Nhưng bước đầu tiên phải nằm trong tuần này, không thì nó sẽ chẳng bao giờ nằm ở đâu cả.
Lần tới, lý do bạn lỡ cơ hội sẽ không còn là “vì không đủ tiền”.
Sẽ không còn là “vì không đủ năng lực huy động vốn”.
Sẽ không còn là “vì không đủ trải nghiệm để đợi”.
Vì rễ đã được bồi, trước khi bão tới.
Bài này cho bạn thấy bộ rễ gồm những lớp gì. Nó không nói được lớp nào bạn nên bồi trước, lớp nào để sau — vì cái đó phải soi vào chuyện tiền bạc cụ thể của riêng bạn.
Nên bước đầu tiên tôi mời bạn làm là bước rẻ nhất: cầm lấy tấm bản đồ tài chính của chính mình. Bạn đang đứng ở đâu, tiền đang đi đâu, lớp rễ nào đang mỏng nhất. Miễn phí, để lại email là tôi gửi.
Đọc tiếp trong vườn nội dung:
- Lớp rễ đầu tiên, cũng là lớp dễ bồi nhất: Cách quản lý dòng tiền cá nhân.
- Không có lớp này thì cơ hội tới bạn cũng không dám nhúc nhích: Quỹ dự phòng cần bao nhiêu tháng.
- Lỗi kinh điển của người vội tìm thêm nguồn thu nhập: Sai lầm khi tìm nguồn thu nhập thứ hai.
- Toàn cảnh lộ trình: Tự do tài chính cho nhân viên văn phòng.
👉 Nhận Bản đồ tài chính miễn phí
Thứ bạn cầm về không phải thêm một mớ kiến thức để chất lên tủ sách. Mà là một thứ tự ưu tiên: biết mình đang hổng lớp rễ nào, bồi đắp lớp nào trước, và thôi tiêu thời gian vào những thứ vốn dĩ chưa tới lượt. Để lần tới, khi một cơ hội đi ngang qua đời bạn, bạn nhận ra nó sớm hơn — thay vì nhận ra sau đó sáu tháng, rồi ngồi tiếc.
Cơ hội gần nhất đi ngang qua bạn — bạn thiếu cái nào trong ba?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bỏ lỡ cơ hội hết lần này tới lần khác, dù nhìn thấy rất rõ?
Vì nhìn thấy và nắm được là hai năng lực khác nhau. Cơ hội đòi hỏi bạn có sẵn thứ gì đó trong tay ngay lúc nó xuất hiện — vốn, quan hệ, hoặc sự dứt khoát — mà những thứ đó không kịp gom trong vài ngày. Thấy rõ mà vẫn trượt nghĩa là năng lực nền của bạn chưa đủ, chứ không phải bạn kém may.
May mắn là gì?
May mắn = cơ hội + năng lực nắm bắt. Cơ hội đi ngang qua tất cả mọi người; phần thay đổi được chỉ có vế thứ hai. Nên người “gặp may” là người đã trả trước bằng năng lực, từ rất lâu trước khi cơ hội tới.
Tài sản vô hình là gì, và vì sao nó quan trọng hơn tiền mặt lúc cơ hội tới?
Là những thứ không sờ được nhưng quyết định bạn làm được gì: hiểu biết, uy tín, quan hệ, khả năng ra quyết định đúng và dứt khoát. Tiền mặt tiêu là hết, còn thứ nằm trong đầu bạn thì đi theo bạn qua mọi cơ hội sau. “Cái gì có trong đầu thì cũng quyết định cái thứ mình có trên tay.”